Yıllar geçtikçe yakın çevremizi daha zayıf bir algılamayla izleriz. Her gün gördüğümüz insan yüzlerine ya da günlük olaylara artık canlı, meraklı gözlerle bakmayız.

Hayattaki büyük değişikliklerin, evlilik, başka bir şehre taşınmak, iş değişikliği ya da ülkesel çapta yaşanan olağanüstü bir durumun yaşama biçimimizi değiştirmesi ve bizi kendimize ördüğümüz ağın içinde nasıl hapsolduğumuzu göstermesi alışılmadık bir şey değildir.

Olgun insanların gençlerden daha az öğrenme eğiliminde olmasının nedenlerinden biri, daha az risk almak istemeleridir. Öğrenme riskli bir iştir ve yetişkinler başarısız olmak istemezler. Çocuk bebeklik döneminde – bir daha asla ulaşamayacağı – olağanüstü bir hızda öğrenmekte iken, aynı zamanda çok sayıda yenilgi de yaşamaktadır. Bebeğinizi izleyin. Deneyip yanıldığı pek çok şey göreceksiniz. Ve bakın, yenilgileri cesaretini ne kadar az kırıyor.

Bebek geçen her yılla birlikte başarısızlıkları konusunda daha az kaygısız olur. Ergenlik döneminde ise, tersine, başarısız olma riskini alma arzusu büyük ölçüde azalır. Aileler çocuklarını korkutarak, cezalandırarak ya da başarıya fazlasıyla değer vererek onları bu yola daha çok iterler.

Orta yaşlara geldiğimizde, birçoğumuzun kafasında bir kez denediğimiz ve başarısız olduğumuz ya da hedeflediğimizden daha az başarılı olduğumuz ve yeniden deneme niyetimizin olmadığı şeylerden oluşan uzun bir liste vardır.

Hayatımızın yarısı geride kaldığında, çoğumuz kendinden kaçan firarilere dönüşmüşüzdür.

Gardner, John. Self – Renewal: The individual and the Innovative Society. New York W.W. Norton, 1964, p 64

John Gardner’ın 1964 yılında söyledikleri çok açık. Ne de çok “cahil cesareti” olarak bakılır risk alan insanlara. Kimse de “bak işin cahillik kısmını şu şekilde haledebilirsin” diyerek alternatif çözümler, öneriler, planlar sunmaz. Sadece eleştirir, küçümser, statükonun kanatları altında yaşar ve risk alan kişilere kıs kıs güler. Bir girişimin sonunda bir de o kişiye göre başarısızlık var ise “bak, ben sana söylemiştim, gördün gününü” der durur.

Girişimci ruhun bu kadar çok olduğu halde bir o kadar da sindirildiği başka bir ülke, toplum var mıdır dünyada bilemiyorum.  Tamam, KOBİ’ler ve kayıt dışı ekonomi değirmene çok büyük katkı sağlıyor fakat bu durum hiç de dünya çapında finansal bir güce ulaşmamıza yetmiyor. Bunun nedenlerini siyasi iktidarlarda aramak ya da politik argümanlarla ortaya koymak yersiz bir çaba olur. Daha derinlerde yatan sebeplere inmek, bireyin ve toplumun psikolojik gelişimini incelemek gerek.

Bazı gözlemlerimi listelemek isterim;

1- 15- 16 yıllık eğitim hayatımız boyunca meslek edinmiyor sadece okuyoruz. Üniveristede tabi ki bir mesleğe yönelik okuyoruz ama büyük ihtimalle o mesleği yapmıyoruz.

2- İşin teorisini öğrenerek, bol bol inekleyerek sınavları geçiyor ve mezun oluyoruz.

3- “Sen sus bakim” uyarı cümlesini hem aile içinde hem de okullarda fazlasıyla duyuyoruz.

4- Çocukların her şeyine yardım ediyoruz, “dur sen yapamazsın çocuğum bana bırak” diyoruz ve onlar da büyüyünce her sorunlarını getirip önümüze koyuyorlar.

5- Fakirliği görüyoruz, öğreniyoruz ama asıl zenginliğin tasarruf etmek, kanaat etmek, şükretmek olduğunu öğrenemeyince elimize ne para geçerse geçsin har vurup harman savuruyoruz.

6- Başarılı olan öğrencileri daha fazla başarılı yapmaya çalışıyor, gerisi için “aman ne uğraşacağım” diyen eğitim sistemleri kurguluyoruz. Zaten kişisel kabiliyetlere dayalı bir ölçme sisteminden de ömür boyu mahrum kalacak gibiyiz bu gidişle.

7- “Çocuğum devlete kapağı at” gerisini merak etme diyoruz. Mümkün ise mesleğini de biz seçiyoruz, hangisinin parası bol ise.

8- “Çocuğum bir an önce evlen, bir an önce evini arabanı al, çoluğa çocuğa karış bırak bu hayalleri” diyoruz.
9- Özellikle 3-5 yaşına kadar çocuğun kulaklarında şu kelimeler çınlıyor. “Yapma, etme, bırak, saçmalama, dur, öyle olmaz” v.s. yaratıcılığı ve serbest düşünceyi engelleyecek ne kelime varsa telaffuz ediyoruz. O da sadece kurallara uyuyor, hiçbir bilgiyi sorgulamıyor artık.

10- Analitik düşünce sistematiğini, süreç analizi yapma ve iş bitirici olma gibi temel eğitimler yerine “en hızlı yoldan nasıl zengin olunur” un eğitimini veriyoruz.

Bu maddeler sonsuza kadar devam edebilir belki de. Kimseye ümitsizlik aşılamak ya da şikayet etmek değil amacım. Ama bu topraklarda kimi nasıl harcadığımızı bilmek gerekiyor artık. Geçenlerde eski ortak iş yaptığım arkadaşlardan biri, bir zamanlar yaptığım girişim konusunda bir itirafta bulundu. “Hocam, sana gerektiği kadar destek olamadık, yazık oldu o güzel fikirlere, projelere” dedi.  Halbuki bu arkadaşın bana verdiği destek bir hayli fazla idi. Ama yeterli olmadığını o da kabul ediyor.

Kabul edelim arkadaşlar, “destek” denilen kelime bu ülke insanlarının lügatinden silinmiş ve bir türlü yerine gelmiyor tekrar. X kuşağı Y kuşağı filan diyoruz ama zihniyet aynı kaldığı sürece daha çok kuşaklar gelir geçer aynı yazıları yazar dururuz.

Ey anneler babalar, çocuğunuzun içindeki sese kulak verin artık. Bırakın kişisel korkularınızı, zaaflarınızı yansıtmayı çocuklarınıza. Onları gerçek dünya ile tanıştırın, fanus içinde saklamayın ne olur. Zorlamadan, dövmeden, baskı kurmadan anlatın güzellikleri. Sonra sizin öcünüzü onlar almak istiyor hayattan. Hayat öc almak değil dolu dolu huzurlu yaşamaktır sadece.

Ey müdürler, patronlar, bırakın daha fazla hata yapsın çalışanlarınız. Her hatayı birlikte inceleyin usluca, çözümler üretin hızlıca. Kariyer hayatı için nasıl sabır ve uzun soluklar gerektiğini öğretin onlara. Güvenin, hata yapacağını bile bile işi emanet edin, sorumluluk verin onlara. Her projeyi girişimci bir ruhla üstlensinler. İşinizi de, insan kaynaklarınızı da ölçün ölçebildiğiniz kadar.

Gelin şu bebek cesaretini örnek alalım tekrar. Bu cesaret bitmesin biz ölene kadar.

Saygılarımla.

1- Aslında her kararın arkasında büyük sebepler yattığını öğrendim. Çocukluk hayalleri, özentileri, hırsları, travmaları v.s. Ve siz birine bu konuyu danıştığınızda büyük ihtimalle buz dağının altta kalan kısmını fark edemeyeceği ya da kendi algıları ile yorumlayacağı için derdinizi tam olarak anlatamayabilirsiniz. Sakın üzülmeyin, herkesin hayata farklı bir bakış açısı vardır ve asla danıştığınız kişilerin önerilerini duymazdan gelmeyin. Akıl akıldan üstündür.

2- Bir sorunu çözerken, bir kararı verirken üzerinden zaman geçtikçe çok fazla dallanıp budaklandığını ve asıl çıkış noktasındaki kaldıraç görevi gören “neden”i kaybettiğimi fark ettim. Buna sıfır noktası diyebiliriz. Bu noktaya hemen ama hemen dönmem gerektiğini anladım.

3- Karar verme sürecinde, konunun farklı olabileceği ama kalıpların aynı kalması durumda sonuçların da bizi aynı hataya sürükleyebileceğini öğrendim. Aynı hata kalıbını kimse doldurmak istemez değil mi!

4- Her karara bir ticaret yapıyor gibi bakılması gerektiğini fark ettim. Hem maddi hem de manevi olarak. Finansal hesaplama gibi karlılık analizlerine benzeyebilir. Sadece paradan, yatırımdan bahsetmiyorum en değerli şey olan tüm yaşamınızın ticaretini yapıyorsunuz, unutmayın.

5- Hayata dair hesaplar yaparken insanların aslında net verilerle oynayabildiğini anlamaya çalıştım. 1+1=3 yapmaya çalışmak gibi. Matematiksel sonuçların göz ardı edilmeden realitenin görülmesi gerektiğini öğrendim. 

6- Her kararın başkaları için de olumsuz sonuçlar, riskler doğurabileceğini ve her an buna hazır olmaları gerektiğini anladım. Yani her şey “çantada keklik” olmuyor hiç bir zaman. Parametreler, değişkenler hiç yerinde durmuyor ki yaşamda.

7- Sağlığın ve huzurun her kararda en ön planda tutulması gereken şeyler olduğunu bir kez daha anladım. Bir şeylerin, birilerinin rağmına karar almanın kul hakkından, hırs hasarına varıncaya kadar insana bir çok kayıplar getirebileceğini fark ettim.

8- Cesaretin, girişimin, risk almanın da bir usulü olması gerektiğini düşünüyorum. Gemileri yakmanın ne demek olduğunu iyi anlamak gerek. Ve cahil cesaretini zaten anlamış olmak gerek.

9- Ertelenen hayallerin, girişimlerin, denemelerin zaman ilerledikçe daha zor yapılabilir hale geldiğini fark ettim. Yani her şey zamanında olabiliyorsa ne güzel. Ama olmuyorsa da “40 yaşından sonra üniversite okunur mu” gibi sorular sormayın lütfen. Gerekiyorsa, bir şekilde o-ku-na-cak. 

10- Kendine dahi fazla gelen, kabına sığmayan, büyük hedefler rüyasını süsleyen, amaçlarına ulaşamadığı için uykuları kaçan ve en önemlisi de insanlığa daha çok nasıl faydalı olabilirim diye çırpınan insanların hiç mi hiç sakinleşemeyeceğini öğrendim. Gözlerdeki o parıltı, içteki o heyecan ölene kadar dinmeyecek eminim. Bu insanların kararları sanırım yıllar sonra daha iyi anlaşılacak. 

Bunun gibi onlarca madde yazabilirsiniz. Hangi süzgeçten geçmesi gerekiyorsa geçecek. Ve karar öyle verilecek. “Çok zaman alır, ben o kadar bekleyemem, zaten çok hızlı karar verebilme yeteneğim var” diyorsanız o başka! Ama unutmayalım ki bugünkü doğrularımız on yıl sonra da kesinlikle doğrudur diyemeyiz.

Kılı kırk yararcasına, bin düşünüp bir karar verebilmemiz dileği ile.

Saygılarımla.